Vàng đóng vai trò khá quan trọng trong nền kinh tế quốc gia và quốc tế.  Là một kim loại quý hiếm, vàng đã được dùng làm tiền khắp nơi trên thế giới. Các khám phá khảo cổ cho thấy tiền vàng đã xuất hiện tại Ai Cập gần 5.000 năm trước. Chủ nghĩa trọng thương, thịnh hành tại châu Âu từ thế kỷ 16 đến 18, cho rằng sự giàu có của một quốc gia có thể đánh giá bằng lượng vàng trong ngân khố nhà nước. 

Từ giữa thế kỷ 20 cho đến năm 1971, dưới hệ thống Bretton Woods, rất nhiều quốc gia chấp nhận dùng vàng để định giá đơn vị tiền tệ của họ. Hệ thống này sụp đổ năm 1971 khi chính phủ Mỹ, vì khó khăn tài chính, đơn phương từ chối hoán chuyển đô la Mỹ ra vàng.

Vàng quả là một hàng hóa rất đặc biệt, nó vừa có giá trị tiêu thụ (nữ trang), giá trị sản xuất trong công nghiệp, là một dạng tài sản luân chuyển (liquid asset) và là đơn vị trao đổi. Vì vàng tương đối dễ xác định và di chuyển, và có giá trị toàn cầu, nó còn được dùng làm đơn vị trao đổi trong các thương vụ lớn tại các quốc gia mà thị trường tài chính kém phát triển.  Tại Việt Nam, vàng là một dạng của cải rất quan trọng, là một đơn vị trao đổi trong mua bán nhà đất, và cũng là một cách phòng ngừa lạm phát.

Tại sao giá vàng ở Việt Nam tăng?

Việt Nam là một nước nhập khẩu vàng theo nghĩa khi giá vàng bằng giá thế giới, số cầu nội địa lớn hơn số cung nội địa. Nói khác, nếu không có nhập khẩu vàng, giá vàng nội địa sẽ cao hơn giá vàng thế giới.  Từ tháng 6/2008 cho đến 10/11/2009, chính phủ Việt Nam cấm nhập khẩu vàng với mục đích làm giảm chênh lệch cán cân ngoại thương. Vì thế, giá vàng trong nước có xu hướng cao hơn giá vàng thế giới, tuy rằng, cho đến gần đây, sự khác biệt này cũng không nhiều lắm.

Từ quan điểm kinh tế, sự khác biệt giá cả này phản ánh chi phí nhập khẩu vàng không chính thức vào trong nước (hoặc lậu hoặc qua Việt kiều). Sau khi Ngân hàng Nhà nước Việt Nam ra lệnh bãi bỏ cấm nhập khẩu vàng, giá vàng trong nước sụt giảm và hối suất tiền Việt tăng lên, theo đúng luật cung cầu của thị trường.
 
Bởi vì thị trường vàng của Việt Nam quá nhỏ so với thị trường vàng quốc tế, chúng ta phải xem giá vàng thế giới biến chuyển như thế nào. Trong 40 năm qua, giá vàng thế giới dao động rất nhiều, từ đỉnh cao nhất US$850/oz (ngày 21/1/1980) đến điểm thấp nhất US$252,9/oz (ngày 21/6/1999).  Nếu điều chỉnh cho lạm phát, giá vàng ngày 21/1/1980 tương đương với US$2.400 (giá US$ năm 2007), cao hơn giá vàng thế giới trong tháng 11 năm 2009 (US$1.121/oz). Giá vàng tính theo đô la Mỹ có xu hướng tăng trong dài hạn vì hai lý do chính như sau:
-       Cung: tổng số quặng vàng có giới hạn và giá sản xuất vàng mỗi lúc mỗi tăng (trừ phi con người kiếm ra một cách khai thác vàng dưới biển một cách hiệu quả);
-       Cầu: nhu cầu vàng sẽ tăng bởi vì (i) đại khủng hoảng tài chính Mỹ gần đây, và (ii) đô la Mỹ có thể sẽ mất vị trí độc tôn trong việc buôn bán dầu.
Ngoài những yếu tố quốc tế nói trên, trong trường hợp Việt Nam, chúng ta có thể thêm vào mối lo lạm phát tràn lan.

Tuy nhiên, các yếu tố nói trên không đủ để giải thích cơn bão giá vàng vừa qua. Hơn một năm trước, khi lạm phát tại Việt Nam rất cao, chúng ta không quan sát thấy giá vàng tăng nhanh như thế. Như vậy cơn bão giá vàng chỉ có thể giải thích bằng sự đầu cơ vàng của các cá nhân và tổ chức. 

Nhưng chuyện gì đã gây nên sự đầu cơ đó? Mục đích kiếm lợi nhuận của một số người hay tổ chức bằng cách thao tác giá vàng, hay phản ứng trước sự kiện Ấn Độ vừa mua 200 tấn vàng từ Quỹ Tiền tệ Quốc tế, hay vì lo sợ lạm phát trong nước lại gia tăng? Vì lý do gì đi chăng nữa, sự dao động tâm lý của dân chúng trong một nền kinh tế đang phát triển và đang gặp khó khăn cũng góp phần không nhỏ vào vấn đề này.

Tác động tiêu cực và những bài học tích cực

Cơn bão giá vàng có thể mang đến nhiều tác động tiêu cực cho nền kinh tế Việt Nam.  Nói chung, các biến động vĩ mô gây ra vì đầu cơ tài chính đều bất lợi cho nền kinh tế trong nước. Một yếu tố quan trọng cho phát triển kinh tế là lòng tin của dân chúng và doanh nghiệp. Những khủng hoảng cỡ nhỏ này có hại cho ổn định vĩ mô. Nói cụ thể hơn, khi giá vàng tăng, hối suất tiền Việt Nam giảm, và nếu điều đó tiếp diễn, sẽ có thể gây ra lạm phát cao hơn. 

Dùng thuật ngữ kinh tế, đây có thể là một tiên tri tự đáp ứng (self fulfilling prophecy). Khi giá vàng hạ, rất nhiều người hay tổ chức sẽ phải giữ vàng lâu hơn. Điều này làm suy giảm số vốn luân chuyển trong hệ thống kinh tế và do đó sẽ gây ra tác động tiêu cực cho sự huy động vốn cho sản xuất.

Cơn bão giá vàng cũng mang tới một vài bài học tích cực cho các nhà làm chính sách tại Việt Nam. Thứ nhất, trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, các chính sách phản thị trường (cấm nhập khẩu) chỉ có hiệu quả trong một thời gian cố định nào đó.  Thứ hai, cần phải có phản ứng dứt khoát và nhanh của chính phủ để giúp ổn định thị trường (như tuyên bố bỏ cấm nhập khẩu vàng). Thứ ba, như một biện pháp phòng ngừa, Chính phủ phải tìm cách chiếm được niềm tin nơi dân chúng qua các chính sách kinh tế hợp tình hợp lý.

Các bạn sinh viên nên phản ứng như thế nào trong trường hợp này? Tôi đề nghị các bạn không nên ham lợi ngắn hạn mua bán vàng vì giá vàng lên xuống bất thường trong ngắn hạn, rủi ro rất cao. Trong dài hạn, vàng có thể xem là một thứ đầu tư tốt, nhưng câu hỏi là các bạn có vốn như thế nào và có khả năng chờ bao lâu?

PGS.TS Trần Nam Bình
 

Lưu bài viết |Bản in |Gửi bạn bè |Lưu yêu thích |PDF | Phản hồi (0) Chia sẻ