Tiến sĩ đi đâu cả?

Thưa ông, bản thân cũng là một tiến sĩ, ông đón nhận thông tin này như thế nào?

Tôi có được mời giảng dạy ở một số trường đại học và hoàn toàn không bất ngờ trước thông tin này. Phải nói thực, hiện nay, tiến sĩ “thật” rất khó làm việc ở các trường đại học, họ phải tìm cho mình một công việc có mức lương xứng đáng cũng như cơ chế làm việc đáp ứng nhu cầu sáng tạo.

Có phải ý ông muốn nói, nếu trường đại học trả lương cao thì sẽ thu hút được nhiều tiến sĩ thực thụ?

Không hẳn! Tôi e rằng, với cách làm hiện nay, nếu đãi ngộ hậu hĩnh thì tiến sĩ “rởm” sẽ ào ào đổ về, có khi còn nhiều hơn tiến sĩ “thật”. “Đổ” nhiều tiền nhưng phải có cách làm đúng, phải hiểu bản chất của khoa học, bản chất của đào tạo đại học là gì và không được để bộ máy quản lý hành chính áp vào bộ máy khoa học.

Nước Mỹ có một cơ chế rất hay là chọn giảng viên thông qua thư giới thiệu của những người có uy tín. Người ta thành lập hội đồng hẳn hoi, xét rất chặt. Nhưng khi đã vượt qua được sự sát hạch chặt chẽ ấy thì người thầy được trao toàn quyền đối với việc giảng dạy, không bao giờ có chuyện hiệu trưởng, hiệu phó hay thậm chí là giáo vụ trường can thiệp, điều chỉnh như ở ta.  

Một “phin lọc” rất tốt khác là sinh viên. Anh dạy giỏi hay không có thể sinh viên không biết chính xác nhưng họ cảm nhận được. Tất nhiên, sinh viên chỉ được “có ý kiến” với những giảng viên sơ cấp thôi, chứ với full professor (giáo sư toàn phần) thì đánh giá của sinh viên sẽ không có giá trị. Vì thường để đạt được vị trí đó, anh ta phải mất tới 20 năm: Học tiến sĩ xong, ký hợp đồng 6 tháng, nếu anh dạy mà sinh viên ít người đến dự thì mất việc, sau đó là hợp đồng 1 năm, rồi 3 năm... nhiều hợp đồng 3 năm thì mới đến hợp đồng toàn phần.

Toàn bộ quá trình ấy, phải đảm bảo một nguyên tắc bất di bất dịch là lấy khoa học để đánh giá khoa học chứ không bao giờ dùng nhà quản lý để đánh giá khoa học. Ở ta, thường cũng có hội đồng để “chấm điểm” đề tài khoa học nhưng hội đồng này lại toàn nhà quản lý thì làm sao đánh giá chính xác được. Nhà quản lý nên trở về với nhiệm vụ của mình là tập hợp đội ngũ các nhà khoa học và lấy nhà khoa học này để đánh giá nhà khoa học khác.

Có ý kiến cho rằng, sở dĩ khoa học ở ta cũng bị hành chính hóa là do chịu ảnh hưởng nặng nề từ tư duy thời bao cấp, phải vậy chăng, thưa ông?

Tôi kể một giai thoại vui về nhà khoa học Xô viết P.L.Kapitsa - người đoạt giải Nobel Vật lý năm 1977. Một lần, hãng Siemens của Đức treo giải thưởng 10.000 D-mark cho ai chữa được một chiếc máy rất đắt của hãng bị hỏng. Kapitsa nhận lời chữa và sau một hồi suy nghĩ, ông cầm búa đập một cái thì máy chạy. Khi kê hoá đơn thanh toán, ông viết: “Công gõ búa: 1 mark, công nghĩ: 9.999 mark”. Khoa học cần cơ chế “thoáng” như vậy. Chứ với cơ chế tài chính rối rắm mà thiếu hiệu quả, người ta chỉ có thể làm theo kiểu... bịa được thôi!

Nền kinh tế bao cấp kéo dài quá lâu đã “đẻ” ra các viện nghiên cứu khoa học nhiễm nặng căn bệnh hành chính hóa, viện trưởng thì phải là giáo sư - tiến sĩ, phó viện trưởng thì phó giáo sư... đã vậy, lại còn tách rời nghiên cứu với giảng dạy. Trong khi trên thế giới, viện nghiên cứu là phải nằm trong các trường đại học. Nhờ sự thống nhất kết hợp “hai vai” ấy, tiến sĩ có nhiều cơ hội làm việc đúng với chức năng của mình hơn, còn sinh viên sẽ dễ dàng tiếp cận được với các kiến thức cập nhật.

Kiếm tiền và thỏa chí sáng tạo

Nếu bây giờ, được trao quyền để nâng chất lượng các trường đại học, bắt đầu từ chất lượng của các tiến sĩ, ông sẽ làm gì?

Để các trường đại học tự lập, tự chủ. Việc gì nhà quản lý phải nghĩ thay các trường đại học, hãy để nó tự sống lấy! Quan điểm của tôi có thể khiến nhiều người phản đối nhưng tôi muốn hãy để các trường tự phát triển trong sự hỗn loạn nhất định mà bước đầu thường nó phải thế. Chúng ta không nên quá lo lắng về chất lượng của các trường đại học hiện nay.

Chỉ cần thay đổi tư duy, hiểu được thị trường mới là người quyết định thì chẳng thà có nhiều trường đại học “bát nháo” rồi chúng tự đào thải dần theo cơ chế sàng lọc của xã hội, còn hơn cả nước lèo tèo dăm ba trường đại học nhất nhất tuân theo sự sắp xếp và chỉ biết trông chờ vào Nhà nước. Các tiến sĩ cũng vậy, hãy tạo một “sân chơi” mới lành mạnh, đúng đắn hơn rồi để nó quyết định chất lượng của họ.

Nhưng nếu mở trường nhiều mà thiếu kiểm soát thì người học sẽ thiệt, nhất là kiểu trường đại học chỉ sở hữu vài ông tiến sĩ (chưa biết “thật” hay “không thật”)?

Sao mọi người không thấy rằng, ít nhất, bây giờ, con em mình còn có cơ hội để học đại học, thay vì chỉ một số ít đặc quyền, đặc lợi! Tất nhiên, mở trường đại học phải đi liền với kiểm soát chất lượng (từ nhiều kênh: Nhà nước, các tổ chức độc lập và người học tự đánh giá), đồng thời, tạo cơ chế tốt cho mọi người làm việc, cắt giảm các giờ học không cần thiết để giải phóng cho sinh viên ít nhất 25% số thời gian.

Ông có khuyến khích sinh viên tốt nghiệp học tiếp lên đến tiến sĩ không?

Không! Học làm gì cho tốn kém, nếu như ta không có mục đích thực sự. Ở Anh, đất nước giàu có là thế mà có bằng đại học đã khiến khối người trầm trồ kính nể rồi, đâu phải ai cũng đủ điều kiện theo học đại học. Trong khi một nước nhỏ, thu nhập bình quân đầu người chưa đến 1.000 đôla/năm thì ai cũng đòi học đại học.

Triết lý cơ bản trong môi trường cạnh tranh là chủ nghĩa cá nhân hiện đại, hiểu theo nghĩa: mỗi người tự chịu trách nhiệm về cuộc đời của mình, tự kiếm công ăn việc làm cho mình, tự cân đối xem mình phù hợp với công việc gì, học đến đâu thì vừa. Dù tiến sĩ xứng đáng được trả lương cao,  nhưng nghiên cứu sinh bên Mỹ hay châu âu học tiến sĩ không phải để có nhiều tiền mà chủ yếu để thỏa mãn chí nguyện sáng tạo.

Điều ông vừa nói về chuyện đi học có mâu thuẫn không khi ở trên, ông chủ trương Việt Nam nên mở nhiều trường đại học?

Không hề mâu thuẫn, một đằng thì cứ mở trường cho những người có nhu cầu đi học. Và người ta tự lựa chọn việc đi học sao cho tương xứng với lợi ích kinh tế và lợi ích cơ hội của bản thân. Học xong, họ sẽ thấy việc học này có đáng với tiền bạc, thời gian, công sức họ bỏ ra không. Còn anh mở trường mà không thu hút được người học thì cũng tự khắc phải giải thể.

Xin cảm ơn ông!  

Kiều Hải (thực hiện)

Lưu bài viết |Bản in |Gửi bạn bè |Lưu yêu thích |PDF | Phản hồi (0) Chia sẻ