SV ĐH Ngoại Thương- ảnh: Quỳnh Hoa

BÀN VỀ “QUYỀN LỰC CỦA  ĐÁM ĐÔNG”

Là một giáo sư (GS) về Vật lý, điều gì khiến GS dấn thân vào chuyện dịch thuật?

Thực ra, tôi không có ý định làm công việc dịch thuật. Lúc đầu tôi chỉ có ý định tự khai minh cho mình, tôi có nhiều câu hỏi băn khoăn cho chính mình nên muốn đi tìm lời giải đáp. Đi tìm lời giải đáp thì mình phải đọc, khi lần mò đọc phát hiện ra các câu hỏi của mình các bậc cao minh đã bàn bạc từ lâu rồi, có những tác giả gây ấn tượng với mình rất nhiều.

Những quyển mà tôi dịch đầu tiên là có ý nghĩa như vậy. Tôi đã dịch hai cuốn của John Stuart Mill là “Bàn về tự do”  và “Chính thể đại diện” (cuốn sau dịch cùng Bùi Văn Nam Sơn) được NXB Tri thức ấn hành. Đây là hai tác phẩm có vị trí quan trọng trong tư tưởng phương Tây, đã được người Nhật dịch từ thời Canh Tân Minh Trị và Trung Quốc dịch từ thời phong trào Ngũ Tứ, và phát hành rộng rãi cuốn sách này để mở mang tri thức cho dân tộc.

Những tác phẩm tư tưởng này cũng góp phần không nhỏ trong việc giải thích các vấn đề đương đại. Đấy, tôi đến với dịch thuật cũng chỉ vì muốn giải đáp những tự vấn của mình, và muốn khai minh cho mình...

Đại loại như là...?

Từ lâu tôi đã băn khoăn giữa mối quan hệ giữa con người cá nhân với cộng đồng xã hội, nó có ranh giới không? Từ nhỏ mình được giáo dục là không có ranh giới nào cả, chỉ có đúng - sai thôi, và nếu mà chỉ có đúng-sai thì ai cũng có quyền can thiệp vào cuộc sống của con người cá nhân. Trong cuộc sống thực tại thì mình thấy không ổn vì con người rất khác nhau, vấn đề đúng - sai không thể nào phân định được.

Khi đọc “Bàn về tự do”, tôi thấy dường như nó bàn về vấn đề đó một cách rất minh triết: sự tự do không chỉ phục vụ cho cá nhân mà phục vụ cho cộng đồng, vì con người cá nhân không phát triển thì xã hội không văn minh được. Cái đó gây cho tôi ấn tượng rất mạnh.

Còn khi đọc cuốn “Chính thể đại diện” tôi hiểu được sự khác biệt giữa chuyên chế của đám đông với dân chủ. Đôi khi rất dễ nhầm, cứ số đông quyết định là dân chủ. Trong cuốn sách này tác giả đã triết giải vấn đề đó: đấy không phải dân chủ đích thực mà chỉ là sự chuyên chế của đám đông. Dân chủ là một khái niệm phức tạp – hơn những gì mà ta nghĩ theo cách truyền thống, nó gây sự hiểu nhầm rất nhiều.

TÔN TRỌNG SỰ KHÁC BIỆT

Nhưng văn hóa Á Đông tư duy muốn đồng nhất các cá thể rất trội...

Không chỉ riêng phương Đông, bản thân Mill viết tác phẩm đó để chống lại khuynh hướng đó ở phương Tây. Trong lịch sử các nước phương Tây họ cũng “đúc khuôn” với nhau. Mill nghiên cứu và thấy rằng: đám đông luôn có khuynh hướng đưa ra khuôn mẫu và ép mọi người vào khuôn mẫu đó.

Cái đó là một đặc điểm mà không xã hội nào thoát khỏi điều ấy, chẳng qua là xã hội phương Tây họ nhận ra đây là cái không tốt, thành ra mọi nỗ lực, mọi tinh hoa muốn hướng dẫn xã hội và dân chúng phải biết tôn trọng cá nhân để không ép người ta vào khuôn mẫu, cho dù mình không thích người ta thì cũng không có quyền ép họ theo mình. Đấy là điều quan trọng nhất mà thời khai minh họ làm được.

Theo tôi, trong thời buổi hội nhập kinh tế toàn cầu, ép nhau vào khuôn mẫu sẽ không hiện thực, không khả thi. Trong xã hội hiện đại không thể ép con người vào khuôn mẫu nào cả, nó chỉ gây ra đổ vỡ.

Bằng cách nào họ nhận thấy sự bất hợp lý của những cái khuôn, thưa GS?

Chính từ những kinh nghiệm lịch sử phương Tây là các giáo phái khác nhau cứ muốn “cải giáo” nhau dẫn đến xung đột và chiến tranh tôn giáo, họ tỉnh ngộ ra và họ thấy được sự hòa giải và tiếng nói đồng thuận nằm ở chỗ tôn trọng sự khác biệt. Họ khác biệt với phương Đông ở chỗ đó.

Theo tôi, đấy là cốt lõi của vấn đề. Đồng ý là không phải cứ theo phương Tây thì mọi chuyện đều tốt đẹp cả, nhưng riêng chuyện tôn trọng và khoan dung với sự khác biệt sẽ đem đến một bước phát triển nào đó cho dân tộc.

Nếu có người bảo nếu làm như thế thì mất đi bản sắc, thì GS sẽ nghĩ sao? Và nước nào ở châu Á mà GS thấy ấn tượng về “thành tích”... thoát khuôn?

Tôi không đồng nghĩa phương tây hóa với việc mất bản sắc. Về mặt bản sắc, theo hiểu biết của tôi, thì nước Nhật là một ví dụ lý thú. Tôi có trong tay một tài liệu của một giáo sư người Nhật đang giảng dạy ở Australia tên là Morris-Suzuki, bà viết một bài viết dài tranh cãi về chuyện có hay không giá trị châu Á bao gồm nước Nhật. Bà nói rằng Nhật không có gì chung với châu Á cả.

Nhật học văn minh phương Tây với mong muốn càng giống phương Tây càng tốt, họ làm theo phương Tây là tôn trọng sự khác biệt và kết quả là họ có một nước Nhật không giống phương Tây, và không hề mất đi bản sắc riêng của họ!      

Nước Nhật thời kỳ Minh Trị họ đặt ra 3 mốc: Học phương Tây, bằng phương Tây, và vượt phương Tây rất rõ ràng...

Giai đoạn đầu khuynh hướng áp đảo trong văn hóa Nhật Bản là muốn giống phương Tây do quan niệm ấu trĩ của thời đó. Nhưng chính vì họ theo triết lý phương Tây “tôn trọng sự khác biệt” nên họ đã phát triển theo cách riêng của mình, học phương Tây nhưng rút cục họ tạo ra một nước Nhật chẳng giống gì phương Tây cả. Người Nhật biết khoan dung và tôn trọng với sự khác biệt.

TRÔNG CHỜ NGƯỜI TRẺ

Tôi nghĩ là phương án (C) - phải đặt vào lớp trẻ, họ sẽ có đủ thời gian và điều kiện để trải nghiệm sự thành bại để có tư duy mới đưa dân tộc vươn lên. Riêng cái gọi là tầng lớp tinh hoa thì tôi có chút hoài nghi về sự tồn tại tầng lớp này: có thể ta có những cá nhân tinh hoa, chứ chưa thể nói có tầng lớp tinh hoa.

Bởi vì nói về một tầng lớp thì phải có một đặc điểm nổi bật là có một mối dây liên hệ văn hóa giữa họ với nhau, ít nhất là chia sẻ những giá trị văn hóa chung nhất định. Họ phải sống có chuẩn mực văn hóa riêng, có tương đồng nào đó trong quan niệm. Họ phải khác hoàn toàn với giới thương nhân hoặc chính khách.

Dân tộc ta có thể hình thành nên một tư duy đột phá tích cực để “sánh vai với các cường quốc” hay không, có lẽ phải trông chờ phần nhiều ở các bạn trẻ.

Được biết, GS đang dịch cuốn “The Meaning of It All” (Ý nghĩa của mọi thứ trên đời) của Richard P. Feynman. Vậy GS cảm được ý nghĩa lớn nhất của mọi thứ trên đời là gì?

Đây là tập hợp 3 bài nói chuyện với sinh viên của Richard P. Feynman - nhà vật lý lý thuyết người Mỹ được trao giải Nobel. Ông ấy nói đối với các nhà khoa học quyền cao nhất là quyền được hoài nghi, và muốn thế hệ trẻ phải bảo vệ được quyền được hoài nghi. Tôi ấn tượng với nhận xét rằng: thời đại này là thời đại rất... không khoa học, có nhiều chuyện cần tư duy khoa học nhưng người ta không tư duy khoa học.

 Đôi khi mình cứ tôn sùng khoa học như thứ ma thuật. Khoa học hình thành là công trình của những người muốn hiểu biết chứ không phải hiểu biết để được cái gì; làm được nhiều thứ ứng dụng không phải là mục đích của khoa học. Ở VN hay lầm lẫn chuyện đó, cứ nghĩ là dấn thân vào khoa học là để tạo ra ứng dụng nào đó...

Là người tiếp xúc với nhiều bạn trẻ, đặc biệt là sinh viên, GS thấy tuổi trẻ của GS và tuổi trẻ hiện nay, có điểm gì chung (và cần lưu ý)?

(Cười). Bản chất của con người nói chung là rất dễ lầm lẫn. Cái đáng sợ là không biết sai lầm của mình. Thời trẻ tôi đã rất thiếu hiểu biết, khi mình phản tư lại thấy mình hiểu nhầm rất nhiều. Đối với thế hệ trẻ tôi nghĩ là phải cẩn trọng nếu mình muốn biết một cái gì. Anh tự tin với hiểu biết nhưng luôn luôn phải có ý thức rằng có thể tôi cũng sai. Từ đó mới có cơ hội phản tư và học hỏi được. Thấy người khác khác mình thì nên tự hỏi xem có thể học được gì. Nếu thấy không có gì đáng học thì cũng nên nghĩ: biết đâu họ khác mình nên họ làm cái đó là phù hợp với họ, nhưng không phù hợp với mình.

Học cái gì cũng phải đến nơi đến chốn. Như kinh nghiệm của tôi thì thực ra mình có thể hiểu nhầm rất nhiều. Hiểu sai không đáng sợ. Cái đáng sợ là mình không dám thay đổi cái hiểu sai của mình do tự ái hay sĩ diện.

Một mong muốn của GS với thế hệ trẻ là?

Có lẽ lớp trẻ - những người chung sở thích, chung đam mê sáng tạo - có thể  kết nối với nhau nhiều hơn. Những người cùng muốn hiểu biết thì nên kết nối với nhau. Mô hình các nhà khoa học phương Tây  cho thấy họ tập hợp với nhau và cùng làm việc với nhau là do cùng có đam mê tìm tòi để hiểu biết. Khoa học không thể hình thành nếu không có một cộng đồng các nhà khoa học kết nối với nhau bởi những giá trị văn hóa đặc thù. Đấy là liên kết văn hóa mà tôi cho là rất hay.

Lớp trẻ dù có đam mê tốt mà không có kết nối với nhau thì không thể có cộng đồng mạnh. Có cộng đồng tinh hoa mới nghĩ đến chuyện có nền khoa học mạnh, và từ đó góp phần cho dân tộc mạnh. Những cá nhân đơn lẻ không giải quyết vấn đề gì.

Xin cảm ơn GS !

Lê Ngọc Sơn (thực hiện)

Lưu bài viết |Bản in |Gửi bạn bè |Lưu yêu thích |PDF | Phản hồi (0)